ÖZLÜK PSİXOLOGİYASI (KOHUT YANAŞMASI)
2.1. Nəzəri əsaslar
Özlük psixologiyası Heinz Kohut tərəfindən inkişaf etdirilmiş və narsisizmin anlaşılmasına köklü şəkildə yeni istiqamət gətirmiş psixodinamik yanaşmadır. Bu model klassik psixoanalitik nəzəriyyədən fərqli olaraq insan psixikasının mərkəzinə instinktual impulsları deyil, özlüyün (self) bütövlüyünü və koherensiyasını yerləşdirir.
Kohutun yanaşmasına görə, insanın əsas psixoloji ehtiyacı yalnız gərginlikdən azad olmaq deyil, davamlı, sabit və mənalı bir “mən” hissini qorumaqdır. Bu “mən” hissi (self) doğuşdan hazır şəkildə mövcud olmur; o, erkən münasibətlər daxilində tədricən formalaşır və təşkilatlanır.
Bu münasibətlərdə əsas rol oynayan fiqurlar Kohut tərəfindən selfobject (özlük-obyekt) kimi təsvir olunur. Selfobject-lər uşağın emosional vəziyyətini tənzimləyən, onun özünü dəyərli və bütöv hiss etməsinə kömək edən şəxslərdir. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, bu fiqurlar uşaq tərəfindən ayrı bir “başqa insan” kimi deyil, öz psixoloji sisteminin bir hissəsi kimi təcrübə olunur.
Başqa sözlə, selfobject uşağın “mən” hissini saxlayan və daşıyan funksional bir strukturdur.
Özlük psixologiyasının mərkəzi anlayışlarından biri empatiyadır. Kohut üçün empatiya sadəcə terapevtik texnika deyil, həm də insan psixikasını anlamağın əsas metodudur. Empatiya vasitəsilə terapevt pasiyentin daxili təcrübəsinə daxil olur və onun dünyasını “içəridən” qavramağa çalışır.
Bu yanaşmada simptomlar və davranışlar ikinci plandadır; əsas diqqət aşağıdakı suallara yönəlir:
• Bu pasiyent özünü necə hiss edir?
• Onun özünə dəyər sistemi necə işləyir?
• Hansı nöqtələrdə bu sistem dağılır?
Kohut narsisistik patologiyanı “həddindən artıq özünü sevmək” kimi deyil, əksinə, özlüyün struktur zəifliyi və parçalanma riski kimi izah edir. Yəni problem grandiozluq deyil, onun arxasında duran kövrəklikdir.
Bu modeldə narsisistik simptomlar (məsələn, üstünlük hissi, empati çatışmazlığı, təsdiq ehtiyacı) patoloji deyil, əksinə, özlüyü qorumağa çalışan müdafiə mexanizmləri kimi başa düşülür. Bu baxış terapevtik münasibətin tonunu kökündən dəyişir: qarşıdurma və interpretasiya mərkəzli yanaşmadan empati və tənzimləmə mərkəzli yanaşmaya keçid baş verir.
Özlük psixologiyası həmçinin inkişafın normal gedişində narsisizmin vacib rol oynadığını vurğulayır. Uşaq ilkin mərhələlərdə özünü mərkəz kimi yaşamalıdır ki, sonradan bu təcrübə daha realist və inteqrativ özünə dəyər hissinə çevrilsin. Əgər bu prosesdə empatik uyğunlaşma (attunement) kifayət qədər olmazsa, özlük strukturu zəif qalır və narsisistik patologiya inkişaf edə bilər. Nəticə olaraq, Kohut yanaşması narsisizmi:
• Simptomlar toplusu kimi deyil
• İnkişaf pozuntusu kimi
• Və özlüyün tənzimlənmə problemi kimi anlamağa imkan verir.
2.2. Narsisizmin özlük psixologiyası baxımından izahı
Özlük psixologiyası çərçivəsində narsisizm ənənəvi anlayışdan fərqli olaraq “patoloji özünə sevgi” kimi deyil, özlüyün təşkilatlanma və tənzimlənmə forması kimi başa düşülür. Heinz Kohut üçün əsas məsələ narsisizmin mövcud olub-olmaması deyil, onun necə strukturlaşdığı və necə işlədiyidir.
Bu yanaşmaya görə narsisizm insan inkişafının təbii və zəruri mərhələsidir. Uşaq ilkin dövrdə özünü mərkəz kimi yaşayır və bu təcrübə vasitəsilə özünə dəyər hissinin əsasları formalaşır. Əgər bu inkişaf prosesi kifayət qədər empatik mühitdə baş verərsə, narsisistik enerjilər tədricən daha yetkin və realist formaya transformasiya olunur. Bu prosesin nəticəsi sağlam narsisizmdir.
Sağlam narsisizm
Sağlam narsisizm fərdin:
• Sabit və daxili özünə dəyər hissinə sahib olması
• Uğur və uğursuzluqları inteqrasiya edə bilməsi
• Başqalarını ayrı və müstəqil subyektlər kimi qəbul etməsi
• Özünü həm güclü, həm də zəif tərəfləri ilə birlikdə yaşaya bilməsi ilə xarakterizə olunur.
Burada özünə dəyər xarici təsdiqdən asılı deyil, daxili struktur daxilində tənzimlənir. Fərd tənqid qarşısında dağılmır, eyni zamanda başqalarının uğurunu təhlükə kimi yaşamır.
Patoloji narsisizm
Patoloji narsisizm isə özlüyün kifayət qədər inkişaf etmədiyi və ya inteqrasiya olunmadığı hallarda ortaya çıxır. Bu vəziyyətdə fərdin özünə dəyər sistemi:
• Qeyri-sabit
• Xarici təsdiqdən asılı
• Tez parçalanan olur.
Bu strukturu qorumaq üçün fərd müxtəlif müdafiələrdən istifadə edir və klinik olaraq iki əsas təqdimat forması müşahidə olunur:
Grandioz self
Grandioz narsisizm Kohut yanaşmasında müdafiəvi struktur kimi başa düşülür. Bu vəziyyətdə fərd:
• Özünü üstün və xüsusi kimi təqdim edir
• Başqalarının təsdiqinə ehtiyac duyur
• Zəifliklərini inkar edir
Lakin bu təqdimatın arxasında kövrək və parçalanma riski olan bir özlük mövcuddur.
Grandioz self-in əsas funksiyası utanc və dəyərsizlik hisslərini kompensasiya etməkdir
Bu səbəbdən belə pasiyentlər tənqid qarşısında çox həssas olur və tez-tez ya aqressiv reaksiya verir, ya da qarşı tərəfi dəyərdən salır.
Vulnerabl self
Vulnerabl narsisizm isə daha açıq şəkildə kövrək və həssas strukturu əks etdirir. Bu halda fərd:
• Özünü dəyərsiz hiss edir
• Utanc və boşluq təcrübəsi yaşayır
• Sosial olaraq geri çəkilə bilər
Lakin burada da əsas problem sadəcə “özünü pis hiss etmək” deyil, özünə dəyər sisteminin tənzimlənə bilməməsidir. Bu tip pasiyentlər tez-tez:
• Başqalarının təsdiqinə həddindən artıq ehtiyac duyur
• Rədd edilməyə qarşı həssas olur
• Daxili boşluğu doldurmaq üçün münasibətlərdən asılı hala gəlir
Grandioz və vulnerabl formalar arasında əlaqə
Kohut yanaşmasına görə bu iki forma bir-birindən ayrı strukturlar deyil, eyni sistemin müxtəlif ifadələridir. Bir çox pasiyentdə bu iki vəziyyət arasında dalğalanma müşahidə olunur:
• Xarici mühit dəstəkləyicidirsə → grandioz təqdimat
• Tənqid və ya uğursuzluq olduqda → vulnerabl çökmə
Bu dinamika narsisistik şəxsiyyətin əsas xüsusiyyətlərindən biridir.
Özlük koherensiyası və parçalanma
Özlük psixologiyasında əsas anlayışlardan biri koherensiyadır — yəni özlüyün bütöv və davamlı şəkildə yaşanması. Sağlam inkişafda fərd:
• Özünü sabit hiss edir
• Daxili təcrübələr arasında əlaqə qurur
• Emosional olaraq dağılmır
Patoloji narsisizmdə isə bu koherensiya zəifdir. Bu səbəbdən:
• Özünə dəyər sürətlə dəyişir
• Emosional vəziyyətlər arasında kəskin keçidlər olur
• Fərd daxili olaraq “parçalanmış” hiss edə bilər
Bu parçalanma riski narsisistik müdafiələrin əsas səbəbidir.
Klinik nəticə
Kohut yanaşması narsisizmi aşağıdakı şəkildə yenidən çərçivələyir:
• Problem grandiozluq deyil, onun arxasındakı kövrəklikdir
• Problem empatiya çatışmazlığı deyil, empatik travmadır
• Problem davranış deyil, özlüyün təşkilatlanmasıdır
Bu baxış terapevt üçün kritik dəyişiklik yaradır: Pasiyent “problemi olan biri” deyil “özlüyünü qorumağa çalışan biri” kimi görülür
2.3. Selfobject (özlük-obyekt) anlayışı
Özlük psixologiyasının mərkəzi anlayışlarından biri olan selfobject (özlük-obyekt) Heinz Kohut tərəfindən narsisistik inkişafın və patologiyanın anlaşılması üçün əsas konsept kimi təqdim edilmişdir.
Selfobject termini ilk baxışda paradoksal görünə bilər, çünki burada “self” (özlük) və “object” (obyekt, yəni digər insan) anlayışları birləşdirilir. Lakin Kohut bu anlayışla klassik “mən–digəri” ayrımını qismən dəyişdirir.
Selfobject nədir?
Selfobject — fərdin öz psixoloji bütövlüyünü və sabitliyini qorumaq üçün istifadə etdiyi digər insanın funksiyasıdır.
Burada vacib məqam: Selfobject “başqa biri” kimi yox, özlüyün bir hissəsi kimi təcrübə olunur. Yəni uşaq üçün valideyn:
• Sadəcə ayrı bir insan deyil
• Onun emosional sisteminin davamıdır
Selfobject funksiyaları
Selfobject-lər aşağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirir:
• Özünə dəyərin tənzimlənməsi
• Emosional sabitliyin qorunması
• Özlük koherensiyasının saxlanılması
• Utanc və parçalanma riskinin azaldılması
Bu funksiyalar olmadan uşaq özünü “bütöv” hiss edə bilmir.
Erkən inkişafda selfobject təcrübəsi
Uşaq həyatının ilk dövrlərində öz emosiyalarını tənzimləyə bilmir. Bu səbəbdən o, selfobject fiqurlarına (adətən valideynlərə) güvənir. Məsələn:
• Uşaq sevinc hiss edir → valideyn bunu əks etdirir → uşaq özünü dəyərli hiss edir
• Uşaq qorxur → valideyn sakitləşdirir → uşaq təhlükəsizlik hiss edir
Bu qarşılıqlı proseslər nəticəsində uşaq tədricən: bu funksiyaları daxilləşdirir (internalize edir)
Selfobject-in “görünməz” olması
Selfobject təcrübəsinin maraqlı xüsusiyyəti onun çox vaxt fərqində olunmamasıdır. Sağlam inkişafda fərd bu funksiyaları artıq daxilləşdirdiyi üçün başqasına ehtiyacını açıq şəkildə hiss etmir. Lakin narsisistik strukturlarda bu daxilləşdirmə tam baş vermədiyi üçün fərd:
• Xarici təsdiqə ehtiyac duyur
• Münasibətlərdən emosional tənzimləmə üçün istifadə edir
• Tənqid qarşısında dağılır
Selfobject ehtiyaclarının davamlılığı
Kohutun vacib vurğularından biri budur ki, selfobject ehtiyacları yalnız uşaqlıq dövrünə aid deyil. Bu ehtiyaclar həyat boyu davam edir. Fərq ondadır ki:
• Sağlam fərddə → bu ehtiyaclar elastik və balanslıdır
• Narsisistik strukturlarda → bu ehtiyaclar rigid və intensivdir
Klinik səviyyədə selfobject
Narsisistik pasiyentlər terapiyada tez-tez terapevti selfobject kimi istifadə edirlər. Bu, müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər:
• Daim təsdiq gözləmək
• Terapevti idealizə etmək
• Onun vasitəsilə özünü sabit hiss etmək
Bu vəziyyət patologiya deyil, əksinə: terapevtik iş üçün əsas materialdır
Selfobject çatışmazlığı və nəticələri
Əgər erkən inkişafda selfobject ehtiyacları adekvat qarşılanmazsa, aşağıdakı nəticələr yaranır:
• Özünə dəyər sisteminin zəifliyi
• Utancın yüksək olması
• Münasibətlərdə asılılıq və ya uzaqlaşma
• Grandioz və ya vulnerabl müdafiələrin inkişafı
Bu baxımdan narsisistik simptomlar: selfobject çatışmazlığının nəticəsi kimi başa düşülür
Klinik nəticə
Selfobject anlayışı terapevt üçün aşağıdakı perspektivi yaradır:
Pasiyent “çox tələbkardır” → yox. Pasiyent qarşılanmamış ehtiyaclarını gətirir. Bu dəyişiklik terapevtik münasibətin tonunu müəyyən edir:
• Mühakimə → empatiya ilə əvəz olunur
• Qarşıdurma → anlama ilə balanslaşdırılır
Yekun
Selfobject anlayışı narsisizmi:
• İnterpersonal problem kimi deyil
• İntrapsixik boşluğun nəticəsi kimi anlamağa imkan verir.
Bu konsept növbəti bölmədə təqdim ediləcək selfobject ehtiyaclarının (mirroring, idealizing, twinship) daha konkret analizinə zəmin yaradır.
2.4. Selfobject ehtiyacları
Özlük psixologiyasında narsisizmin anlaşılması üçün əsas açarlardan biri selfobject ehtiyaclarıdır. Heinz Kohut bu ehtiyacları insanın psixoloji inkişafının mərkəzi komponentləri kimi təsvir edir.
Bu ehtiyaclar uşaqlıq dövründə formalaşır və sağlam inkişafda tədricən daxilləşdirilərək (internalizasiya olunaraq) daha müstəqil özlük funksiyalarına çevrilir. Lakin bu proses pozulduqda, fərd bu ehtiyacları həyat boyu xarici mənbələr vasitəsilə qarşılamağa çalışır. Kohut üç əsas selfobject ehtiyacını təsvir edir:
2.4.1. Güzgülənmə (Mirroring) ehtiyacı
Bu ehtiyac uşağın özünü dəyərli və görülmüş hiss etməsi ilə bağlıdır. Uşaq:
• Nailiyyətlərini göstərir
• Emosiyalarını ifadə edir
• Diqqət və təsdiq gözləyir
Valideyn:
• Bunu qəbul edir
• əks etdirir
• təsdiqləyir
Bu proses nəticəsində uşaqda belə bir daxili hiss formalaşır: “Mən dəyərliyəm və görülürəm”
Pozuntu olduqda:
Əgər bu ehtiyac qarşılanmazsa:
• Uşaq özünü “görünməz” hiss edir
• Özünə dəyər sistemi zəif formalaşır
• Gələcəkdə həddindən artıq təsdiq ehtiyacı yaranır
Klinik təqdimat:
• Daim tərif gözləmək
• Sosial mediaya həddindən artıq bağlılıq
• Tənqidə qarşı həssaslıq
Terapiyada:
Pasiyent terapevtdən:
• Görülmək
• Anlaşılmaq
• Təsdiq olunmaq Gözləyir.
Terapevtin empatik cavabı burada əsas müdaxilədir.
2.4.2. İdealizasiya (Idealizing) ehtiyacı
Bu ehtiyac uşağın güclü, sabit və təhlükəsiz bir fiqura bağlanmaq istəyi ilə bağlıdır. Uşaq:
• Valideyni güclü və mükəmməl kimi görür
• Ona bağlanır
• Onun vasitəsilə özünü təhlükəsiz hiss edir
• Bu proses nəticəsində uşaq “daxili güc sistemi” formalaşdırır
Pozuntu olduqda:
• Uşaq təhlükəsizlik hissi inkişaf etdirə bilmir
• Daxili dayaq zəif olur
• Gələcəkdə başqalarına idealizasiya ilə bağlanır
Klinik təqdimat:
• Müəllim, lider, terapevti idealizə etmək
• “Siz fərqlisiniz, məni yalnız siz anlaya bilərsiniz”
• Sonra məyusluq və devalvasiya
Terapiyada:
Pasiyent terapevti: güclü və mükəmməl fiqur kimi istifadə edir
Terapevt:
• Bu idealizasiyanı dağıtmamalı
• Amma tədricən realistikləşdirməlidir
2.4.3. Əkizlik / bənzərlik (Twinship) ehtiyacı
Bu ehtiyac insanın: “mən başqalarına bənzəyirəm, tək deyiləm” hissi ilə bağlıdır Uşaq:
• Başqaları ilə oxşarlıq axtarır
• Aidiyyət hissi yaşamaq istəyir
Sağlam inkişafda:
• Sosial bağlılıq yaranır
• İnsan özünü insanlığın bir hissəsi kimi hiss edir
Pozuntu olduqda:
• Yadlaşma hissi
• “heç kim mənə bənzəmir” təcrübəsi
• Sosial izolyasiya və ya süni üstünlük hissi
Klinik təqdimat:
• “Heç kim məni anlamır”
• Ya da əksinə → “mən hamıdan fərqliyəm”
Terapiyada:
Pasiyent terapevtlə:
• Oxşarlıq axtarır
• “məni anlayan yeganə insan” kimi görür
Selfobject ehtiyaclarının ümumi dinamikası
Bu üç ehtiyac bir-birindən ayrı deyil, qarşılıqlı şəkildə işləyir:
• Mirroring → özünə dəyər
• Idealizing → daxili güc
• Twinship → aidiyyət
Sağlam inkişafda bu ehtiyaclar: daxilləşir və balanslaşır
Patoloji vəziyyətdə isə: xarici mənbələrdən asılı qalır
Klinik nəticə
Narsisistik pasiyentin davranışları çox vaxt bu prizma ilə anlaşılır:
• “Çox tərif istəyir” → mirroring ehtiyacı
• “Məni idealizə edir” → idealizing ehtiyacı
• “Heç kim məni anlamır” → twinship ehtiyacı
Yekun
Selfobject ehtiyacları narsisistik şəxsiyyət pozuntusunu: Simptom səviyyəsində deyil Ehtiyac səviyyəsində Anlamağa imkan verir. Bu baxış terapevt üçün əsas dəyişiklik yaradır: davranışı yox, ehtiyacı görmək
2.5. İnkişaf modeli
Özlük psixologiyası baxımından insanın psixoloji inkişafı yalnız davranış və ya öyrənmə prosesi deyil, özlüyün tədricən təşkilatlanması və sabitləşməsi prosesidir. Heinz Kohut bu prosesi selfobject münasibətləri üzərindən izah edir. Bu modelə görə uşaq doğulduqda:
• Özünü ayrı bir varlıq kimi tam hiss etmir
• Öz emosiyalarını tənzimləyə bilmir
• Özünə dəyər hissi formalaşmamış olur
Bu funksiyalar ilkin olaraq selfobject fiqurlar tərəfindən təmin edilir.
Erkən mərhələ: Tam asılılıq
Uşaq həyatının ilk dövrlərində: Özünü grandioz şəkildə yaşaya bilər. Valideyni isə mükəmməl və hər şeyi bacaran kimi görür. Bu iki xətt:
• Grandioz self
• İdealizə olunmuş valideyn təsviri
• İnkişafın normal hissəsidir.
Vacib: Bu patoloji deyil, inkişaf üçün zəruridir
Empatik uyğunlaşma (attunement)
Sağlam inkişafın əsas şərti valideynin uşağın ehtiyaclarına yetərincə uyğun (not perfect, but good enough) cavab verməsidir. Valideyn:
• Uşağın sevincini paylaşır
• Onun narahatlığını tənzimləyir
• Onu “görür”sə bu proses: özlüyün qurulmasının əsasını qoyur
Optimal frustrasiya
Kohutun ən vacib anlayışlarından biri optimal frustrasiyadır. Bu o deməkdir ki:
• Valideyn hər ehtiyacı mükəmməl qarşılamır
• Amma tam da “çatışmaz” da qalmır
• Yəni: nə həddindən artıq təmin edir, nə də travmatik şəkildə məhrum edir
Nəticə:
Uşaq tədricən öyrənir ki:
• Bütün ehtiyaclar dərhal qarşılanmır
• Amma dünya tam təhlükəli də deyil
• Bu balans inkişaf üçün kritikdir.
Transmuting internalization (transformativ daxilləşdirmə)
Optimal frustrasiya nəticəsində baş verən əsas proses: transmuting internalization. Bu o deməkdir ki, uşaq əvvəlcə valideyn vasitəsilə aldığı funksiyaları tədricən: öz daxili sisteminə köçürür. Məsələn:
Əvvəl:
Valideyn sakitləşdirir → uşaq sakitləşir
Sonra:
Uşaq özü-özünü sakitləşdirə bilir
Bu proses nəticəsində:
• Özünə dəyər daxilləşir
• Emosional tənzimləmə inkişaf edir
• Özlük koherensiyası yaranır
Pozuntu necə yaranır?
Əgər inkişaf prosesində:
• Empatik uyğunlaşma zəifdirsə
• Frustrasiya ya çox az, ya da çoxdursa
• Selfobject ehtiyacları qarşılanmırsa Onda daxilləşdirmə prosesi baş vermir.
Nəticə:
• Özünə dəyər xarici qalır
• Emosional tənzimləmə zəif olur
• Selfobject asılılığı davam edir
Klinik nəticə
Bu model narsisistik pasiyenti belə izah edir: “O, uşaq vaxtı ala bilmədiyini indi almağa çalışır”
Terapiyada inkişafın təkrarı
Kohut yanaşmasına görə terapiya: inkişafın ikinci şansı kimi işləyir. Pasiyent:
Terapevti selfobject kimi istifadə edir. Unmet ehtiyaclarını gətirir. Terapevt:
• Empatik uyğunlaşma təmin edir
• Optimal frustrasiya yaradır
• Daxilləşdirməyə imkan verir
Yekun
Kohutun inkişaf modeli narsisizmi belə çərçivələyir:
• Problem xarakter deyil
• Problem inkişafın dayanmasıdır
Və terapiya: bu inkişafın yenidən davam etməsi üçün mühit yaradır
2.6. Patogenez və ya “nə səhv getdi?”
Özlük psixologiyası baxımından narsisistik şəxsiyyət pozuntusunun yaranması birbaşa özlüyün inkişaf prosesində baş verən pozuntularla əlaqəlidir. Heinz Kohut bu pozuntuları əsasən selfobject münasibətlərindəki empatik uğursuzluqlar çərçivəsində izah edir.
Bu yanaşmada patogenez travmatik hadisələrin sadə nəticəsi kimi deyil, daha çox təkrarlanan və strukturlaşdırıcı empatik çatışmazlıqların nəticəsi kimi başa düşülür
Empatik uğursuzluq (empathic failure)
Empatik uğursuzluq — uşağın emosional və psixoloji ehtiyaclarının valideyn tərəfindən:
• Görülməməsi
• Düzgün başa düşülməməsi
• Adekvat cavablandırılmamasıdır. .
Burada vacib nüans: məsələ “valideyn pis idi” deyil məsələ “uyğunlaşma yetərli olmadı”dir. Nəticə:
• Uşaq öz təcrübəsini mənalandıra bilmir
• Özünü dəyərli hiss etmir
• Özlük inkişafı zəifləyir
Travmatik selfobject təcrübələri
Empatik uğursuzluqlar bəzən daha intensiv və travmatik formada baş verir:
• Davamlı tənqid
• Emosional laqeydlik
• Həddindən artıq idealizasiya və təzyiq
• Uşağın ehtiyaclarının inkarı
Bu hallarda:
• Uşaq öz təcrübəsinə güvənmir
• Özünü “yanlış” hiss edir
• Utanc mərkəzi affektə çevrilir
Fragmentasiya (özlüyün parçalanması)
Empatik uyğunlaşma olmadıqda özlük bütöv şəkildə təşkil oluna bilmir. Bunun nəticəsində fragmentasiya (parçalanma) riski yaranır. Bu vəziyyətdə fərd:
• Özünü sabit hiss etmir
• Emosional olaraq tez dağılır
• Özünə dəyər sürətlə dəyişir
Klinik təzahür:
• Birdən özünü çox güclü hiss edir
• Sonra isə tam dəyərsiz
Bu dalğalanma narsisistik strukturun əsas xüsusiyyətidir.
Müdafiəvi strukturların inkişafı
Özlük parçalanmasının qarşısını almaq üçün psixika müdafiələr yaradır:
1. Grandioz müdafiə
“Mən üstünəm” Utancdan qoruyur
2. Uzaqlaşma / geri çəkilmə
Münasibətlərdən qaçma Zədələnmədən qoruyur
3. İdealizasiya
Güclü fiqura bağlanma Təhlükəsizlik hissi yaradır
Vacib Qeyd: Bu müdafiələr problem deyil onlar özlüyü qorumağa çalışan strategiyalardır
İnkişafın “dayanması”
Kohut yanaşmasına görə narsisistik patologiya:
• inkişafın tam pozulması deyil
• dayanmasıdır (arrested development)
Yəni:
• Bəzi funksiyalar inkişaf edib
• Amma kritik nöqtədə proses dayanıb
Nəticə:
• Özünə dəyər daxilləşməyib
• Emosional tənzimləmə xarici qalıb
• Selfobject asılılığı davam edir
Klinik perspektiv
Bu model terapevt üçün çox vacib dəyişiklik yaradır.
Pasiyent: “problemli şəxsiyyət” deyil, “inkişafı yarım qalmış özlük”dür.
Terapiya baxımından nəticə
Əgər problem inkişafın dayanmasıdırsa, terapiyanın məqsədi: inkişafı davam etdirməkdir. Bu isə aşağıdakıları tələb edir:
• Empatik uyğunlaşma
• Təhlükəsiz münasibət
• Tədrici daxilləşdirmə
Yekun
Kohut yanaşmasında narsisistik şəxsiyyət pozuntusunun patogenezi:
• Empatik uğursuzluqlar
• Qarşılanmamış selfobject ehtiyacları
• Özlüyün zəif təşkilatlanması üzərində qurulur.
Bu baxış narsisizmi: “problematik davranış”dan çıxarıb, “qorunmağa çalışan kövrək sistem” kimi görməyə imkan verir.
